6 Giugno 2012 - Categoria: lingua/limba, narrativa

Sa paristoria de Maria Pira e de Pedru de Flumen a contivizu de Dometilla Mannu

In custa paristoria si fentomat pro sa prima borta sa idda de Orria Pithinna, preguntada dae sos istoricos e ammannizada da Angelinu Tedde e traduida in limba sarda logudorese dae  Dometilla Mannu

Dometilla Mannu

In s’annu de Nostru Segnore millechentutrintachimbe, fortzis fit in una note de bennarzu, Petru de Flumen cun Maria Pira atraesseit,a caddu, sos caminos chi dae s’abbadia de Salvennor: andaiant a s’ala de Osteana de Montes e Nugulbi e a pustis traviaiant a Santa Giusta. Tzoccheit sa janna de sa sorre de Maria Pira, chi istaiat in sa prima intrada de sa bidda de Orria Pithinna. Abberzeit sa janna una fèmina de unos 50 annos, in su lugore lenu de s’istearica, reconnoscheit sa sorre, chi si li presentaiat cun sa cara istraca e cun sa mata tunda. Los fateit intrare, e luego fateit corcare a Maria subra a sa tremata de paza in su letu de linna e nareit:

– E ite t’est cumbinadu Mari’-

Sa fèmina resteit cagliada, ma Petru de Flumen, òmine lieru, de Villa Alba ma aposentadu in Salvennor, narzeit:

-Est a probe a ojire su fiore ch’amus semenadu in beranu, ma tue gia l’ischis chi deo so òmine lieru e istende a s’usàntzia

Non mi la poto cojuare. Creo chi si istamus inoghe finas a cando s’at a illierare, posca amus a poder afidare e lograre gasi unu pagu de serenidade, a crebu de su priore de Salvennor-

 -Gia ses pagu iscabadu! li rispondeit Giusta, tue l’ischis bene chi essende de propiedade de su cumbentu, sos padres de Salvennor non ant a atzetare cun piaghere Custu coju. Gia bos nde podiazis istare de custas cosas, e tue gia ses òmine de isperièntzia gia! Maria est teraca de sa cheja e totu su ch’est sou est de sa cheja matessi. Lu naro ca nde so segura, su preìderu de Santu Nicolau non l’at a beneigher custu coju.

Sos procuradores de Salvennor, ischende chi isto in custa bidda, non ant a bistentare a nde fèrrere a inoghe, custu est logu de passazu, ch’atopat zente dae totu sos bàtoro cabos de sa terra, calecune de seguru at a iscobiare inue bos sezis cuados.

Sa chida in fatu nascheit sa criadura, ma mancari postu a cara a s’evidèntzia, su preìderu de Santu Nicolau, non cherfeit cojuare sos duos fuidores.

Peristantu Maria allataiat su pitzinnu, sa sorre chircaiat de li dare sustentu comente podiat. S’isterzamine fit ruzu, brocas male finidas, truddas de urtiju e de linna, non mancaiat una cascia pro su pane, e nicios picados in su muru rùstigu, pro remonire sa provista de su lardu. Ebbia sos pannos de linu daiant apenas de lugura a cussa domo.

Sa domo bascia e minore cun copertura a tèulas ruzas, sa janna de linna cun s’isperiadore pro bìdere sa zente de passazu e sa chi tzocaiat inie, mustraiant sa poberesa de sa mere, chi dae tempus fit lìera dae onzi òbrigu de terachiu.

Sa biddighedda de unas 40 famìlias e 120 abitantes aiat mantesu su matessi disignu de sa villa romana antiga, chi in su passare de su tempus, maicantas boltas fit istada abbandonada e

Torrada a abbitare. In sas campagnas a inghìriu non mancaiat sa linna, gasi comente non mancaiat s’abba in su riu de Badu ‘Olta, e sas tancas de trigu de unos cantos òmines lìeros Chi daiant sa seguresa a sos teracos a zoronada, de àere su pane totu s’annu. In su padente b’agataiant allovronzu sas crabas. Su lardu de porcu non mancaiat e su puddarzu fit bundante. Su chi mancaiat si buscaiat catziende e pischende in sas pischinas.

Su negùsciu fit pratigadu iscàmbiendesi sas mercantzias e fit favoridu dae su fatu chi sa biddighedda fit rughe de càminu pro chie andaiat dae Tàtari a Piaghe, Osteana de Monte a Nugulbi E Castelgenovese e Coghinas.

Non passeit mancu unu mese, a cando su procuradore de sa cheja de Salvennor, Costantinu De Thori, si presenteit a caddu acumpanzadu dae duos teracos, tzoccheit sa janna e Bideit a primu a Maria allatende su pitzinnu, e posca agateit a Petru.

– Bos arresto. Tue Petru ses lìeru e tales as a imbarare, ma tue Maria ses teraca de Salvennor a as a torrare a inie cun fizu tou.

A tie Petru, si as àere rispetu de sas usàntzias, t’apo a dare una de fizas mias, chi sunt a paris cundissione tua.

Ma comente t’est bènnidu a conca de ti furare a Maria ischende chi fit de Salvennor.

– Ajò seddade sos caddos in presse chi partimus a Salvennor!

Dae sos ojos de Maria broteint lagrimas mudas, chi che faleint in cara a su pitzinnu chi fit suende. Petru l’abbaideit cun una mirada resinnada.

Setzeint a caddu in presse, e leeint su caminu chi giughiat a Montes e pustis a Salvennor.

Sos pecados fatos in beranu si pianghent in ijerru, sos de pitzinnia a betzesa, narat su diciu.

Maria si ch’andeit resinnada a su destinu sou gasi comente Petru. Issa teraca de su cumbentu, Petru a pustis de s’aconcada, deviat imbarare in pannos suos e già fit pessende a si Cojuare sa mezus fiza de Costantinu De Thori

Leggi tutto

4 Giugno 2012 - Categoria: eventi culturali, narrativa, recensioni

Orria Pithinna, villaggio, monastero, chiese a cura di Marco Milanese, presentazione di Angelino Tedde, foto di Carlo Moretti

 È documentato che dall’alto al tardo medioevo l’isola era popolata da numerosissime ville (chi sostiene 745 e chi oltre mille) che tra il secolo XIII e XIV furono abbandonate o quantomeno persero le caratteristiche abitative precedenti per diventare veri e propri villaggi di epoca moderna con un maggior numero di abitanti, ma assai ridotte rispetto alle ville medievali (circa 290/300).

Le ville in genere potevano avere da dieci a cento fuochi fiscali  e da 40   a 400 abitanti  che pagavano le tasse.

Tedde, Mannu, Casula, Milanese, Piras

La nostra Orria Pithinna era una di queste ville identificata dall’équipe di Marco Milanese nelle tanche che guardano il fianco ovest di Santa Maria Maddalena e che degradano da Monte Columba. Presso la villa scorreva il rio Iscanneddu secondo gli storici, probabilmente dotato di un mulino ad acqua.

Il villaggio era situato in un crocevia di strade che conducevano a Tatari e a Piaghe a Oesteana de monte (Osilo) a Nugulbi e poi verso Ampurias e Coghinas. Diciamo pure che la villa aveva buone a proficue localizzazioni stradali agricole, aziendali, con abbondanza di terreni seminativi, pascolativi e animali e boschi.

A questo si aggiungano uomini e donne liberi e servi di nobili imparentati, con i giudici di Torres.

La villa di Orria Pithinna

Nell’anno del Signore 1135 quasi sicuramente la nostra villa esisteva come ricordava il toponimo, i documenti storici, e confermano oggi le ricerche archeologiche. All’epoca, dall’altra parte della strada, vale a dire sullo spiazzo che contiguo a sos Renalzos, sito della chiesa e non solo, esistevano fattorie, terreni, boschi, animali e uomini liberi e servi della famiglia dei giudici di Torres. Non sappiamo in che rapporti fossero gli abitanti della villa con la famiglia De Thori, ma di certo nel villaggio abitavano servi legati ad essa da vincoli di servitù e quindi di lavoro e uomini liberi capeggiati dal majore de villa e da altri pochi notabili che la governavano. Esisteva anche la chiesetta parrocchiale del villaggio, intestata a san Nicola, in linea con l’area di sedime dove 70 anni più sarà edificato il monastero.

Leggi tutto
2 Giugno 2012 - Categoria: c'est la vie

Orria Pithinna si affaccia alla storia coi fuggiaschi di un amore impossibile di Ange de Clermont

L’anno del Signore millecentrotrantacinque, forse in una notte di gennaio, a cavallo, percorrendo i tratturi che dall’abbazia di Salvennor, portavano verso Osteana de Montes e Nugulbi, e poi deviavano verso la chiesa di Santa Giusta, Petru de Flumen bussò alla porta della sorella di Maria Pira che abitava nel primo rione della villa di Orria Pithinna.

La donna, sui 50 anni, aprì, riconobbe al lume di stearica il volto stanco e la pancia tondeggiante della sorella. La fece entrare insieme all’accompagnatore, la invitò a sdraiarsi sul letto di legno con materasso di paglia ed esclamò:

-Che ti è successo Maria?

La donna non rispose, ma Petru de Flumen, uomo libero, originario di Villa Alba, anche lui residente a Salvennor, disse:

– Sta per sbocciare il fiore che abbiamo seminato a primavera inoltrata, ma tu sai io sono un uomo libero e la consuetudine impedisce che io la sposi. Credo che fermandoci da te fino al parto potremo poi, in barba al priore di Salvennor, sposarci e vivere serenamente.-

 -Incosciente, rispose Giusta, sai bene che i monaci di Savennor non accetteranno di buon grado questo matrimonio, essendo lei di pertinenza del monastero. Potevate evitare queste cose e tu già sei uomo di mondo. Maria è serva della chiesa e i suoi frutti appartengono alla stessa chiesa. Di certo il parroco di Santu Nicolau non benedirà le vostre nozze.

I procuratori di Salvennor in men che non si dica, sapendo che io abito in questa villa, non si faranno attendere anche perché qui è un crocevia di passaggio e dai quattro punti cardinali arriva gente che riferirà dove vi siete rifugiati!-

Una settimana dopo, nacque un maschietto e anche di fronte all’evidenza il parroco di Santu Nicolau non volle sposare i due fuggiaschi.

Nel frattempo Maria allattava il bambino e la sorella la nutriva come la loro condizione permetteva, pentolame molto grezzo, brocche mal rifinite, mestoli di sughero e legna, non mancava una cassapanca per il pane e nicchie scavate nel muro rustico per sistemare la provvista del lardo. Solo la biancheria di lino locale sembrava dare splendore a quella casa.

La stessa casa piccola e bassa con tegole grezze, porta di legna e spioncino scorrrevole, per vedere i passanti e i visitatori rivelavano la povertà della proprietaria, da tempo resa libera da ogni servitù.

Il tracciato del piccolo villaggio di circa 40 famiglie e 120 abitanti aveva conservato il disegno dell’antica villa romana, di tempo in tempo abbandonata e poi ripopolata. Nelle campagne circostanti non mancava la legna, l’acqua del rio Badu Olta e i campi di grano sia pure di proprietà di vari liberi che offriva ai servi a giornata l’opportunità del pane per tutto l’anno. Nel bosco gli arbusti nutrivano le capre.

Il maiale dava il lardo e il pollaio era abbondante. La caccia e la pesca dalle piscine dava il resto. Il commrtcio in forma di scambio merce per merce non mancava dato che la piccola villa era il crocevia di passaggio per Thatarie-Piaghe, Osteana de Monte e Nugulbi, Castelgenovese e Coghinas.

 Non passò un mese che il procuratore della chiesa di Salvennor, Costantino De Tori, arrivato anche lui a cavallo con due servi, bussò alla porta dei fuggiaschi, incontrò gli occhi di Maria che allattava il bambino e poi scovò anche Petru de Flumen.

– Vi dichiaro in arresto. Tu Petru sei libero e rimarrai libero,ma tu Maria e tuo figlio sei serva del monastero di Salvennor e dovrai ritornare lì con tuo figlio, appartenente anche lui al monastero. A te Petru se rispetterai le consuetudini ti darò in moglie una delle mie figlie della tua stessa condizione. Quando mai ti è venuto in testa di rubare Maria alla chiesa di Salvennor.

– Sellate i cavalli e alla spiccia si parte per Salvennor!

Delle lacrime rigarono il volto di Maria e scesero sul viso del figlio che allattava, Petru la guardò con uno sguardo di rassegnazione. Montarono lesti tutti a cavallo e ripresero la via del ritorno lungo la sterrata che conduceva a Montes e poi a Salvennor.

I peccati di primavara si piangono in inverno, quelli di gioventù in vecchiaia diceva il proverbio.

Maria si avviò rassegnata al suo destino e Petru al suo. Lei serva al monastero. Petru. dopo l’alzata di testa, doveva restare nel suo rango e già sognava di impalmare la figlia migliore del procuratore Costantino De Tori.

Leggi tutto

1 Giugno 2012 - Categoria: cultura

Visitatori di accademia sarda del mese di maggio 2012 a cura di Angelino Tedde

Nazione Unici: 2.301 Pagine viste: 4.482
ITALY ITALY 2.031 88,27% 3.985 88,91%
UNITED STATES UNITED STATES 62 2,69% 76 1,70%
(unknown) Sconosciuto 36 1,56% 58 1,29%
FRANCE FRANCE 28 1,22% 60 1,34%
SWITZERLAND SWITZERLAND 25 1,09% 28 0,62%
RUSSIAN FEDERATION RUSSIAN FEDERATION 23 1,00% 136 3,03%
GERMANY GERMANY 18 0,78% 25 0,56%
SPAIN SPAIN 11 0,48% 14 0,31%
UNITED KINGDOM UNITED KINGDOM 8 0,35% 13 0,29%
NETHERLANDS NETHERLANDS 7 0,30% 7 0,16%
UZBEKISTAN UZBEKISTAN 4 0,17% 9 0,20%
LUXEMBOURG LUXEMBOURG 4 0,17% 4 0,09%
ARMENIA ARMENIA 3 0,13% 9 0,20%
CZECH REPUBLIC CZECH REPUBLIC 3 0,13% 6 0,13%
BRAZIL BRAZIL 3 0,13% 3 0,07%
ICELAND ICELAND 3 0,13% 3 0,07%
TURKEY TURKEY 2 0,09% 6 0,13%
HONG KONG HONG KONG 2 0,09% 6 0,13%
PORTUGAL PORTUGAL 2 0,09% 4 0,09%
CROATIA CROATIA 2 0,09% 4 0,09%
Nazione Unici: 2.301 Pagine viste: 4.482
JAPAN JAPAN 2 0,09% 2 0,04%
TAIWAN TAIWAN 2 0,09% 2 0,04%
ALBANIA ALBANIA 2 0,09% 2 0,04%
TUNISIA TUNISIA 2 0,09% 2 0,04%
ARGENTINA ARGENTINA 2 0,09% 2 0,04%
SOUTH AFRICA SOUTH AFRICA 2 0,09% 2 0,04%
POLAND POLAND 1 0,04% 2 0,04%
CANADA CANADA 1 0,04% 2 0,04%
CHINA CHINA 1 0,04% 1 0,02%
INDIA INDIA 1 0,04% 1 0,02%
MEXICO MEXICO 1 0,04% 1 0,02%
HUNGARY HUNGARY 1 0,04% 1 0,02%
FINLAND FINLAND 1 0,04% 1 0,02%
A2 A2 1 0,04% 1 0,02%
VENEZUELA VENEZUELA 1 0,04% 1 0,02%
SWEDEN SWEDEN 1 0,04% 1 0,02%
COTE D'IVOIRE COTE D’IVOIRE 1 0,04% 1 0,02%
PANAMA PANAMA 1 0,04% 1 0,02%
Leggi tutto
1 Giugno 2012 - Categoria: lingua/limba, narrativa

Sa mere mala de Antoni Brundu a cura di Domitilla Mannu

Cando arribat s’istìu, in Casteddu b’at dies chi sa basca si nd’inguglit su chelu pro ti lu torrare solu sa note, a s’ora chi sos isteddos pioghen a sucutu supra sos ninnidos de su mare. A manu tenta, sos piciocos los apompian unu pro unu, contandelos chin basos e carignos chi non dian agabare mancu s’incrasa. In cussos seros trubat unu benticheddu lepiu lepiu chi illenat sos buddiores chi sas carchinas de su casteddu an ammuntonadu dae su manzanu. Cussas dies sun malas a colare e las timo a frebe ca mi paret de nde rugher a intro de s’Inferru. Su calore non bi lu bajulo, no l’apo mai arrampanadu. Dae cando arribat Pasca nde costodo mantas, gapotos, golfos, franeglias, mizas e totu su chi mi podet dare infadu in cussas dies chi su sole chircat de afranchiare su mundu chin sas ischintiddadas suas. Torro a bocare a campu totu a Sant’Andria, cando a bellu a bellu su sero torrat a si nde picare sas oras suas e cussu benticheddu de josso comintzat a batire unu pacu de abba. Cando pioghet a su nessi m’intrat gana de facher gherja. Pro chie istudiat sa temporada est che sa manu ‘e Deus… Pro chie istudiat…

Leggi tutto
28 Maggio 2012 - Categoria: storia

Giovanni Battista Manzella (1855-1937), V, di Baingia Bellu

In mezzo a tanta miseria cittadina operavano le Dame della Carità di San Vincenzo de Paoli fin dal 1856 con visite domiciliari, durante le quali, distribuivano “buoni viveri” alle famiglie povere, a vedove con figli, a bambine abbandonate, a vecchi soli e malati cronici.

Sembrava che oltre non si potesse andare.

Per i più poveri esisteva nel vecchio convento di San Pietro di Silki un istituto di mendicità.

Il ricovero, istituito nel 1848, fu eretto in ente morale. La sua sede fu stabilita presso il Convento dei Frati Minori, espropriato nel 1867 e passato al Comune di Sassari. Venne denominato Ricovero di Mendicità Margherita di Savoia e in seguito Regina Margherita. Nel 1862 furono ricoverati nel Pio Istituto 60 anziani di cui 40 uomini e 20 donne. L’assistenza fu garantita dalle Figlie della Carità e dai missioni vincenziani .

Leggi tutto
27 Maggio 2012 - Categoria: cultura, lingua/limba, recensioni, versos in limba

Malos Cantores: limba e mùsica. A contivizu de Tiziana Sotgiu

 

Cando sa limba sarda s’ammesturat cun s’hip hop e  su rap naschent sos Malos Cantores.

Est gosi chi su faeddu de sa terra mia connoschet una bida noa e ispantosa, una fortza de rennou pro sas generatziones de oe e pro su benidore. Unu riu trazadore ma non mudu cun abbas galanas in ue sartiare a intro e nadare.

Sena lomper in camineras de mùsica chi non nos pertocant chèrgio faeddare petzi de su limbàgiu impreadu dae custos piseddos de s’ala de Campidanu chi si ponent in sa lìnea de sa traditzione de sa cantzone sarda improvisada, de sa poesia e cantzone sarda chi amus intesu in sas pratzas e carreras cun mannoi dae minoreddos, batinde·nche nois etotu sa cadrea in ue nos sètzere. Chèrgio chistionare de custos pitzocos chi, comente duos cabadderis de s’edade de mèdiu  si ponent a bàrdia de sa limba sarda chi, in tempus de oe cheret amparada ebbia, chi tenet bisòngiu petzi de esser amada si nois etotu nos amamus.

Est mudada sa bestimenta ma su cuntènnidu galu abarrat, no intamas su palcu, sa cadrea, sa gente ma puru su faeddu, s’energia, s’ispantu chi s’àrtziant a s’aera e nde falant comente abba de prata subra de a nois pro afortiare su sentidu de pòpulu aunidu suta de sa matessi bandera suta de sa metessi limba, sa nostra, su sardu.

Leggi tutto
27 Maggio 2012 - Categoria: versos in limba

A palas de s’intrinu de Istevene Arru de Putumajore a cura di Domitilla Mannu

Dagh’in sa note forrojat pedinu
milli ricamos de umbras m’ammustrat,
de milli pubas sa mente nde lustrat
finas chi chinta non lughet caminu
in tzelembros b’inchendet luminu.
chi de sa vida realtade dimustrat.

Pantasimas de seda chena pesu

chi si pesant d’apretu a s’intrinu
e columant de lagrimas trainu
daghi prenetu m’addurat inchesu
e piantos dae ispigios atesu
birat in putu de segretu sinu.

Leggi tutto
RSS Sottoscrivi.